موقعیت شما: آرشیو نشریه>سال دوم>شماره بیستم، آذر 1389>میدان های شهری
ستون های رومی بر خانه های ایرانی. تحلیلی بر سیمای شهری خیابان ارم با رویکرد زمینه گرا(شماره اول)
معرفی و بررسی دو همایش در حوزه سیما و منظر شهری گزارش اجمالی از گردهمایی انجمن شهرسازان قم باموضوع شناخت بافت های فرسوده

تبلیغات

final-m-site

 

Logo-

میدان های شهری سال دوم، شماره بیستم، آذر 1389 /مقالات تحلیلی،

نوشته شده توسط  فائزه چیتگرها / دانشجوی کارشناسی ارشد

توضیح

در ادامه برنامه بازدید از میدان بزرگ امام خمینی(ره) در تاریخ 27/8/89 و در سالن کنفرانس مجموعه،به ارائه مفاهیم و نمونه هایی از میدان ها و نقششان در گذشته و امروز پرداختیم.به جهت آنکه مطالبی را در این خصوص برای حضار یادآوری کرده و ذهن ها را به سمت تحلیل و بررسی مسائل مطرح در میدان بزرگ امام خمینی(ره) در قیاس با این موضوعات سوق دهیم. در ذیل خلاصه ای از این ارائه آورده شده است.

میدان در گذشته

ابتدا به تعریفی از میدان در گذشته می پردازیم. میدان ها در گذشته فضاهای باز وسیعی بودند که  دارای محدوده ای وسیع یا معین بوده و نیز درکنار راه ها یا محل تقاطع آنها قرار داشتند.این میدان ها دارای کارکرد اجتماعی،ارتباطی،تجاری،حکومتی،نظامی و یا ترکیبی از دو یا چند کارکرد بودند.

در اینجا فهرست مواردی را که در "خصوصیات کارکردی میدان" مطرح است آورده ایم.در ادامه به بررسی برخی از این موارد که بیشتر قابل بحث و در ارتباط با میدان امام خمینی شهر قم می باشند، می پردازیم.

•         خصوصیات کارکردی میدان

•         انواع

•         میدان های عمومی

•         میدان های تجاری

•         میدان های حکومتی

•         میدان های نظامی

•         میدان های محله ای

•         میدان های ارتباطی

•         میدان های ورزشی

•         پیوند ارگانیک میدان ها با سایر عناصر و فضاهای شهری

•         سلسله مراتب کارکردی-مکانی میدان ها

•         میدان های برون شهری

•         میدان های شهری

•         میدان های ناحیه ای

•         میدان های همسایگی

•         برخی از اصول و عوامل موثر در نحوه استقرار فعالیت ها و فضا ها در میدان ها

•         همگرایی فعالیتها ی همنوع و هماهنگ

•         واگرایی فعالیت های ناسازگار

•         نوع و کارکرد اصلی میدان

•         نحوه شکل یابی میدان

•         نحوه استقرار فعالیت ها و فضا ها در میدان ها

•         میدان های عمومی

•         میدان های تجاری

•         میدان های حکومتی

•         میدان های نظامی

•         میدان های محله ای

•         میدان های ارتباطی

•         میدان های ورزشی

 

میدان های عمومی: در گذشته میدان های عمومی محل تجمع مردم بوده و نیز در کنار آن بعضی فضاهای عمومی مانند:عبادتگاه،نهر آب،آب انبار،فضاهای تجاری یا بازار و... قرار می گرفتند.

میدان تجاری : عموما در شهر های متوسط و بزرگ ، به غیر از میدان عمومی شهر،یک یا چند میدان کارکرد تجاری داشت. برخی از این میدان ها مختص کالایی خاص مانند اسب یا کاه گوسفند بودند. میدان های میوه وتره بار امروزی را می توان مثالی از این نوع میدان ها دانست.

میدان حکومتی : این میدان ها برای تمرین های نظامی،سان و رژه یا مجازات مجرمان استفاده می شد. در بعضی موارد فقط کارکرد نظامی داشت مانند میدان ارگ تهران . در برخی دیگر در کنار کارکرد نظامی، کارکرد اجتماعی هم دارد:مانند میدان نقش جهان.

میدان محله ای: این میدان ها در مرکز محله قرار داشتندو از نظر شکلی به دو صورت :1- راسته یا گذر گاه   2-به صورت میدانچه در محل تقاطع چند راه یا در کنار راه بودند. میدان های محله ای محل استقرار فضاهای تجاری ،اجتماعی و... در محله بودند.

میدان ارتباطی: میدان و میدانچه هایی که مهمترین کارکرد آنها جنبه ارتباطی است.مثل برخی میدانچه ها که در تهران قدیم موسوم به تکیه بودند.

میدان ورزشی :بیشتر به انجام بازی ها و مسابقات ورزشی اختصاص داشتند.مثل میدان اسب دوانی در حومه تهران.

سلسله مراتب کارکردی-مکانی میدان ها

میدان برون شهری : برخی از میدان های تجاری مانند میدان گوسفند فروش ها،یا میدان های میوه و تره بار ، به سبب نوع کالای قابل عرضه و مسائل محیطی در بیرون از شهر قرار داشتند. در مواردی برخی از میدان های نظامی نیز به سبب نوع کارکرد و فضایی که احتیاج داشتند در بیرون از شهر قرار می گرفتند.

میدان های شهری: داخل محدوده شهر قرار داشتندو دارای کارکرد هایی شهری بودند.این میدان ها در کنار یا امتداد راه های اصلی شهر ومنتهی به یکی از دروازه ها قرار گرفته و در کنار آنها ،بازار،مسجد جامع و فضاهای حکومتی بودند.

میدان ناحیه ای: حوزه کارکردی این میدان ها به یک ناحیه از شهر اختصاص داشت.بسیاری از میدان ها ی تجاری درون شهری مانند میدان میوه تره بار در این دسته است.

1

1-      اصفهان-میدان نقش جهان

میدان های محله ای:حوزه کارکردی این میدان ها محدوده یک محله می باشد. موقعیت مکانی شان در کنار راه اصلی بوده است. اما این میدان ها همیشه در وسط محله قرار نداشتند و  به مرور شکل می گرفتند.

میدان های همسایگی: برخی محله ها به واحد های کوچکتری نیز تقسیم می شدند: از جمله گذر،کوی و...(واحد های همسایگی) .در محل تقاطع راههای اصلی این واحد ها، میدانچه و تکیه ها قرار می گرفتند که از آنها به عنوان میدان ها ی همسایگی نام می بریم.

2

2- میدان محله ای

برخی از اصول و عوامل موثر در نحوه استقرار فعالیت ها و فضا ها در میدان

همگرایی فعالیتها ی همنوع و هماهنگ

•         در میدان ها اکثرا فعالیت هایی که از یک سنخ هستند در کنار هم قرار می گرفتند.برای مثال در میدان نقش جهان گروهی از فروشندگان صنایع دستی در کنار هم قرار گرفته اند . ویا فروشندگان اشیا ارزان قیمت در مکان های معینی بودند. همچنین کسانی که مردم را سرگرم می کردند در مکان های مخصوصی جای داشتند.

واگرایی فعالیت های ناسازگار

•         زمان  عامل مهمی در تنظیم روابط میان فعالیت ها بوده است. در بسیاری از میدان های حکومتی و نظامی که کارکرد اصلی آنها نظامی بود، در اوقات عادی و زمان های غیر قابل استفاده برای کارکرد ذکر شده، از فضای باز آن برای تجمع مردم  استفاده می شد.

نوع وکارکرد اصلی میدان

•         نوع و کارکرد اصلی میدان از عوامل مهم در نحوه تنظیم و ترتیب مکان فعالیتهاست . مثلا در یک میدان تجاری،که فاقد فضای ساخته شده است ،فعالیت های در فضای باز صورت می گیرد. در مقابل در یک میدان حکومتی،به سبب کارکرد مهم آن، هیچ فعالیت کم اهمیتی حداقل در جلوی عمارت قرار نمی گرفت.

 

نحوه استقرار فعالیتها و فضا ها در میادین

میدان عمومی

در این میدان های با دو گونه فضا روبرو هستیم:فضاهای بسته و فضاهای باز

•         در فضاهای بسته:

o       فعالیت ها و فضاهای شهری وعمومی قرار می گرفتند مانند : مسجد جامع،بازار،فضایی برای گذاران اوقات فراغت،فضاهای اداری و حکومتی و...

o       محل استقرار این فضاها به صورت ارگانیک و تدریجی شکل میگرفت.

o       برخی از اینگونه میدان ها در یک زمان مشخص طراحی و سپس طبق همان طرح ساخته میشدند.بنابراین اینگونه میادین تابع نظم بودند.مانند میدان نقش جهان.

o       به همین ترتیب فعالیتهایی که مهم بودند در مکان هایی که ازلحاظ فضایی و منظر موقعیت مناسبی داشتند قرار می گرفتند.مثلا در محور های اصلی میدان .

•         فضاهای باز نیز به بخشهای مختلفی تقسیم می شد:

o       بخش هایی از فضای باز محلی بود که دستفروش ها در آن کالاهای خود را عرضه می کردند.

o       عصر ها و روزهای تعطیل بخشی از فضای باز میدان محل اوقات فراغت برخی مردم مانند محل گفتگو،دیدار و نیز تماشای نمایش نقالان و... بود.

o       برخی از کاروان های تجاری یا زیارتی محل توقف و استراحت خود را در اینگونه از میدان ها قرار می دادند.

o       مراسم و آیین های مذهبی کارکرد مهم دیگری از میدان های عمومی شهری بود.

o       حرکت و رفت وآمد مردم و چارپایان نیز کارکرد همه روزه و معمول فضاهای باز این میدان ها بود.

3

3-میدان نقش جهان-اصفهان

4

4-ظهر عاشورا-سبزه میدان

5

5-میدان امام اصفهان-در هنگام رژه نظامیان

میدان تجاری

میدان تجاری های نیز از فضاهای باز و بسته تشکیل می شدند:

•         فضاهای بسته:

o       اطراف فضای باز میدان راحجره هایی متحد الشکل تشکیل می داد که محل فروش کاسبان بود.

o       اغلب بنای شاخصیدر اطراف اینگونه میدان ها وجود نداشت.

o       درکنار میدان کاروانسرا و سراهایی وجود داشت که ورودی آنهادر میدان قرار داشت.

o       میدان های تجاری برون شهری،که در بیرون از محدوده شهر قرار داشتند،اغلب فضای ساخته شده ای نداشت.

•         فضاهایباز:

o       این فضاها نیز همانند فضاهای بسته،در اختیار صاحبان حجره ها بوده و محلیبود که برای عرضه و انباشت کالاهای آنها استفاده می شد.

o       فضای باز میدان ها تنها فضای عرضه کالا برای آنها بود.

o       در برخی از روزهای تعطیل این میدان ها نیز محلی برای اوقات فراغت مردم و تماشاس نمایش نقالان و... بود.

6

6-یک میدان گندم فروشی/نحوه استفاده از فضای باز میدان

 

در اینجا تنها  به فهرستی از مواردی که در مورد خصوصیات کالبدی میدان مطرح است اشاره کرده و توضیح مفصل تر در این خصوص را به کتاب آقای سلطان زاده ارجاع می دهیم.

•        خصوصیات کالبدی میدان

•         موقعیت میدان نسبت به راه های منتهی به آن

•         میدان در محل تقاطع راهها

•         میدان در کنار راه

•         میدان در امتداد راه

•   شکل زمین

•         شکل های منظم

•         شکل های غیر منظم

•         خصوصیات حجمی فضای باز

•         محصور

•         نیمه محصور

•         نامحصور

•         خصوصیات فضاهای ساخته شده پیرامون میدان

•         وابسته و متعلق به میدان

•         مستقل از میدان

•         خصوصیات معماری سطوح جانبی

•         طراحی شده

•         طراحی نشده

•         پوشش

•         باز

•         سر پوشیده

•         دارای فضاهای سرپوشیده

•         محوطه سازی

•         طراحی شده

•         طراحی نشده

•         عناصر میانی مقدس

•         دارای عنصری میانی

•         بدون عنصر میانی

•         فضای سبز

•         بدون فضای سبز

•         دارای فضای سبز

 

 

 

Ø    تحلیل نقش میدان

میدان ها انواع گوناگونی از لحاظ فرمی دارند:

•         میدان با جهتی خنثی

•         میدان با جهت گیری خاص

•         میدان مرکزی

•         میادین مربوط به هم

انواع میدان :

به طور کلی 4 نوع میدان در شهر دیده می شود :

7

عکس 7

1- میدان با جهتی خنثی :

در این گونه میدا در داخل و خارج فضا بر جهت گیری خاصی تاکید نشده است.

اصولی در مورد شکل گیری میدان باجهتی خنثی :

8

عکس 8

2- میدان با جهت گیری خاص :

تاکید به حرکت در یک سو را در فضای خود القا می کند.

اصولی در مورد شکل گیری میدان باجهتی خاص :

9

عکس 9

3- میدان مرکزی:

میدان مرکزی توجه به درون دارد . حس تعادل را در اطراف مرکز القا می کند . موجب وحدت می شود .

اصولی در مورد شکل گیری میدان متمرکز:

 

 

10

عکس 10

 

4- میادین مربوط به هم:

میدان های متصل به یکدیگر از یک سری میدان تشکیل شده اند.

طبیعت محصوریت اتصال دو میدان بستگی دارد به :

 

11

عکس 11

در اینجا به تعریفی از میدان شهری که امروزه بیشتر با آن روبرو هستیم پرداخته و سپس توقعاتی را که از این نوع میدان ها داریم مطرح می کنیم:

میدان های شهری :

q     برای شهروندان یک شهر است و تبلوری از  زندگی جمعی آنهاست.

q     در اینگونه میدان ها  شهروندان بدون اینکه یکدیگر رابشناسند با یکدیگر برخورد چهره به چهره دارند و روابط اجتماعی بین آنها شکل می گیرد.

q     نحوه حضور و رفتار ها در اینگونه میادین بسیار متنوع تر از سایرین است.

q     مخاطبین این میدان ها طیف وسیعی از اقشار اجتماعی و گروه های سنی را تشکیل می دهد.

q     رابطه شهروندان و میادین شهری ازنوع رابطه متعادل و دوطرفه است.

q     در این میادین هر دو -فضا و شهروند- در تکامل هم برای بقا حیات اجتماعی می کوشند.

 

•         توقعات موردی از میدان شهری

•         تعین فضایی

•         سرزندگی

•         انعطاف

تعین فضایی

•         تعین فضایی در یک مکان باید به گونه ای باشد که به شهروندان احساس حضور در یک فضا را بدهد.

•         کرانه های چنین میدانی باید مشخص و برای شهروندان قابل اداراک باشد.

•         در این صورت تجربه ای قوی در ذهن شهروند ایجاد میشود که قادر به درک رابطه خود با محیط میشود.

•         میدان را می توان شبیه یک صحنه تئاتر دانست که شهروندان بازیگران آن هستند.

•         از کرانه های صلب میدان می توان به ساختمان ها اشاره کرده و کرانه های نرم را میتوان پوشش گیاهی،اختلاف سطح و.. دانست.

•         هرچه کرانه های میدان صلب تر باشد،حس حضور در داخل یک فضا قویتر است.

•         شکل ،ابعاد و اندازه میدان در تعریف فضای میدان شهری بسیار موثر است.

•         باید بستر میدان را به نحوی آماده سازی کرد که پذیرای فعالیت های متنوع باشد.در اطراف و کناره ها فضاهایی داشته باشد که موجب جنب و جوش شهروندان  شده و آنها را با حس و حال فضا درگیر کند.

سرزندگی

•         تنوع در کارکرد،فعالیت ها،زمان های استفاده، گروه های مخاطب و... می تواند موجب سرزندگی یک میدان شود.

•         در مقابل در طراحی کالبدی فضا ، باید وحدت و هماهنگی لازم برقرار باشد.

•         خدمات متنوع شهری بر اساس نیاز شهروندان بایستی تامین شده باشد.

•         فعالیت های غیر مستمر مانند دستفروش ها نیز به سرزندگی یک میدان کمک می کند.

•         کاربری های اطراف میدان به گونه ای باشد که  بدنه های میدان کمتر خالی و خاموش بماند.

•         تجهیزاتی اعم از نیمکت،نورپردازی ،کیوسک و... نیز فراهم شده باشد.

•         کف ، بیشترین قابلیت برای بروز رفتار های شهرونداندر یک میدان را دارد.

•         بنابراین باید از اختلاف سطح و عناصر جاگیر و حجیم پرهیز شود.

•         هر چه نقش و رنگ کف ملایمتر باشدکمتر رفتار و حرکت خاصی را به شهروند دیکته می کند.

•         بخش اعظمی از نشاط میادین شهری، به واسطه دلبازی آن است. در عین حال حس محصوریت هم باید موجود باشد.

•         عناصر طبیعی:وجود آب ،درخت و... نیز در سرزندگی فضای میدان نقش بسزایی دارد.

 

انعطاف

•         فعالیت ها و کنش های مختلف در یک میدان ،بر اساس نیاز و زمان تغییر میکنند .بنابراین میدان باید با کالبدی منعطف طراحی شود.

•         از جمله نکات مهم در این خصوص یکپارچگی فضای میدان است.کف بایستی یکپارچه و پیوسته باشد و از خرد کردن آن با مبلمان پرهیز شود.

•         در صورتی که بدنه های محصور کننده میدان فاقد ارزشند، میادین  می توانند دارای دو بدنه باشند. یک بدنه صلب و یک بدنه نرم.بدنه صلب همان ساختمان های اطراف هستند و بدنه نرم می تواند با پوشش گیاهی و یا رواق مانند، طراحی شود.(مانند این را در میدان امام خمینی و رواق های چادری اطراف آن می بینیم.)

•         حسن دو لایه ای شدن در این است که حرکت های کند و در ارتباط با بدنه ها در لایه اول اتفاق می افتد.و حرکت های اصلی خود فضا در لایه دوم قرار می گیرد.

 

منابع

سلطان زاده،حسین/ فضاهای شهری در بافت های تاریخی

پاکزاد،جهانشاه/راهنمای طراحی فضاهای شهری در ایران

تیس اونسن،توماس/ترجمه مهشید شکوهی/گونه شناسی فضا در شهرسازی

پاکزاد،جهانشاه/ سیر اندیشه ها در شهرسازی 2

 

جستجو با گوگل

ورود